Eeuwenlang kende vrijwel elke Brabants dorp minimaal één brouwerij om de bewoners van bier te voorzien. Met de opkomst van de grote pilsmakers in de negentiende eeuw, verdwenen de aloude dorpsbrouwerijen bijna geruisloos uit het straatbeeld … én uit onze herinnering. Wat is er nog over van dit cultureel erfgoed? En welke kennis is hiervan nog aanwezig? In deze serie dompelen wij ons onder in dé volksdrank van weleer en zijn brouwers.

Door: Theo van Etten

Over de brouwnijverheid in Gilze-Rijen is relatief veel bekend dankzij onderzoeker Jan de Vet. In ‘De Mulder’, het kwartaalblad van Heemkring Molenheide, publiceerde hij diverse artikelen over de verdwenen brouwerijen en herbergen, inclusief de lotgevallen van de eigenaren. Het is vooral aan zijn speurwerk te danken dat we dit artikel konden schrijven.

Coop- en huisbrouwers

Al in de zeventiende eeuw telt het huidige Gilze-Rijen een flink aantal bierbrouwerijen, verdeeld in coopbrouwers en huisbrouwers. Coopbrouwers produceerden voor de markt, terwijl huisbrouwers in opdracht van een beperkt aantal klanten brouwden. Deze moesten bovendien hun eigen grondstoffen aanleveren.

In 1672 zijn er in ‘Ghilse en den Rijen’ elf geregistreerde brouwers op 1650 inwoners en in 1816 zijn er ondanks de malaise in de brouwnijverheid nog altijd zeven brouwerijen actief. Zegt dit iets over het drankgebruik van de bewoners of veel meer over de ondernemerszin van de Gilze- en Rijenaren? Deze brouwers zijn op dat moment allemaal éénmansbedrijven en ze verkopen hun bier in het eigen dorp en enkele omliggende plaatsen. Meestal zijn ze tevens herbergier en boer. Hierna verdwijnen de meeste brouwerijen in rap tempo, maar enkele weten zich te transformeren tot moderne bedrijven. Dit zijn ‘De Prins’ (Nerhoven) en ‘De Sleutel’ (Raadhuisstraat) in Gilze en ‘De Pen’ (Hoofdstraat) in Rijen. Onder druk van de ‘grote jongens’ moeten zij echter in de jaren zestig ook hun deuren sluiten.

Adr. Aarts, chauffeur bij brouwerij ‘De Prins’, bij zijn vrachtwagen. Foto jaren dertig. Bron: Heemkring Molenheide, historische vereniging van Gilze en Rijen.

Gilze

Een van de oudste vermeldingen van een brouwerij is die van de familie Van Pelt op het huidige adres Raadhuisstraat 11, 13 en 15 in Gilze. In 1672 is brouwer Peeter van der Biestraten ook ‘vorster’: een combinatie van veldwachter, gerechtsbode en deurwaarder.

Voormalige brouwerswoning van de familie Van Pelt aan de Raadhuisstraat in Gilze. Foto: Theo van Etten.

Verder had je in het zeventiende-eeuwse Gilze de brouwerij van Jacques van Asten, die bekend stond als het ‘Hooghuis’ (vanwege een verdieping op het pand). Aan de Biestraat 12 stond de brouwerij van de familie Hoevenaers en ook in de voorloper van het pand aan de Bavelsweg 3 was ooit een brouwerij met herberg gevestigd. Op Nerhoven worden al vroeg de brouwerijtjes van de families Wijnants en Van Poppel genoemd. Ook ‘de Prins’ zal een tijdlang door een familie Van Poppel worden gedreven, terwijl de familie Brouwers een bekende naam werd als eigenaren van ‘De Sleutel’.

Etiket Oud Bruin van brouwerij ‘De Sleutel’; een bier met een alcoholpercentage van 3,5 %. Bron: Museumbrouwerij De Roos.

Rijen

Rijen is vooral bekend geworden dankzij brouwerij ‘De Pen’. Deze brouwerij werd opgericht en groot gemaakt door de familie Houtepen. Later hanteerde de familie Brouwers hier de roerstok. Maar ook het bekende horecaetablissement ‘De Vijf Eiken’ is eeuwenlang een plek geweest waar bier werd gebrouwen voor de dorstigen uit de omgeving; stadhouder Willem III was één van hen. De brouwerij werd in 1661 opgericht door Huijbrecht Huijbrechts op een locatie die al in 1545 wordt genoemd als de ‘vijff eijcskens’. De naam overleefde de tijd, de oorspronkelijk eikenbomen helaas niet.

Brouwerij ‘De Pen’ aan de Hoofdstraat in Rijen, 1950. Het rechter gedeelte is de brouwerij. Ter plaatste staat nu een appartementengebouw. Bron: Heemkring Molenheide, historische vereniging van Gilze en Rijen.

Nieuwe brouwers

Inmiddels zijn er ook weer nieuwe (huur)brouwerijen actief in Gilze-Rijen. In 2023 schreef ‘Collectief Geneuzel’ (een initiatief van vijf vrienden) zich in bij de Kamer van Koophandel. Twee jaar later liet Roy van Kerkhof zijn eerste bier brouwen onder de naam ‘Legal Sharks’, een verwijzing naar de naam van zijn advocatenkantoor. Ook Molenschot laat van zich horen met de in 2025 gestarte huurbrouwerij ‘De Papslokker’.

Andere artikelen in deze serie:

Gemeente Dongen: Weekblad Dongen 14-05-2026

Gemeente Goirle: Goirles Belang 03-06-2026

Wil je meer weten én ervaren over de geschiedenis van het Brabantse brouwverleden? Breng dan eens een bezoek aan Museumbrouwerij De Roos in Hilvarenbeek. Hier vind je een uitgebreid verhaal over de brouwgeschiedenis van Gilze-Rijen. (website: www.bierbrouwerijderoos.nl). Ook het boek ‘Bier van eigen bodem’ over de Tilburgse brouwgeschiedenis, is een aanrader om meer te weten te komen over de geschiedenis van de brouwnijverheid: https://bedrijfsboektilburg.nl/winkel/.

Reageren: tee.joo@live.nl